Czym jest intelektualizacja w żałobie?
Intelektualizacja to jeden z mechanizmów obronnych: sposób, w jaki nasza psychika (często automatycznie) próbuje poradzić sobie z trudnymi emocjami. Zamiast dotykać bólu, lęku, złości czy bezradności – analizujemy, czytamy, porządkujemy, tłumaczymy sobie wszystko w głowie. W praktyce wygląda to tak, jakbyśmy zamieniali „czuję” na „rozumiem”. Kiedy próbujemy ogarnąć stratę ukochanej osoby poprzez chłodną analizę – fakty, definicje, schematy i wnioski – dostajemy w zamian pozorne poczucie kontroli. A to z kolei, przynajmniej na chwilę, może przywrócić nam poczucie bezpieczeństwa i przynieść ulgę.
Ważne: intelektualizacja sama w sobie nie stanowi niczego złego. Mechanizmy obronne są normalne i często pomagają nam przetrwać pierwsze tygodnie i miesiące po stracie – szczególnie wtedy, gdy trzeba działać, ogarniać formalności i jakoś funkcjonować na co dzień.
Jakie są przykłady intelektualizacji?
Po śmierci bliskiej osoby możesz zauważyć, że:
- czytasz dużo o procesie żałoby, jego teoriach, „jak powinno być”,
- oglądasz wykłady, słuchasz podcastów, robisz notatki,
- układasz listy zadań i plan ratunkowy na każdy trudny moment („co zrobić z rzeczami”, „jak przeżyć święta”, „jak rozmawiać z rodziną”),
- w rozmowach opowiadasz rzeczowo: o faktach, diagnozach, przyczynach ( „statystycznie…”, „w sumie to logiczne”),
- a kiedy pojawia się pytanie:a co czujesz?” – odpowiadasz opisem sytuacji albo masz wrażenie pustki.
Z zewnątrz to może wyglądać jak świetne „radzenie sobie” – w końcu tyle wiesz o procesie żałoby! Tymczasem po prostu tworzysz bezpieczny dystans, który jak bufor, oddziela cię od trudnych emocji.
Dlaczego tak się dzieje?
Bo żałoba potrafi być chaotyczna, intensywna i nieprzewidywalna. Intelektualizacja bywa wtedy jak poręcz w ciemnym korytarzu. Daje:
- poczucie kontroli („skoro rozumiem, to mniej mnie to rozsadza”),
- porządek („nazwę to, poukładam, zamknę w ramy”),
- chwilowe poczucie bezpieczeństwa (myślenie bywa łatwiejsze niż czucie),
- możliwość działania wtedy, gdy emocje mogłyby zatrzymać nas w miejscu.
U wielu osób to także nawyk wyniesiony z domu, szkoły lub pracy: „nie rozklejaj się”, „bądź dzielna/dzielny”, „myśl racjonalnie”. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy zostajemy w analizie na stałe, a emocje nie mają dla siebie żadnego miejsca.
Co możemy z tym zrobić?
Nie chodzi o to, aby „przestać myśleć”. Chodzi raczej o odzyskanie równowagi: myślenie i czucie mogą iść obok siebie. Poniżej kilka małych kroków – bez presji i bez robienia niepotrzebnej rewolucji.
1) Zauważ, kiedy uciekasz w analizę
Jeśli łapiesz się na myśli: „muszę to zrozumieć”, „muszę mieć odpowiedź”, spróbuj dodać jedno pytanie: „Co ja teraz czuję, zanim sobie to wytłumaczę?”
2) Poświęć 5 minut na kontakt z ciałem
Nie musisz od razu „przeżywać wszystkiego na 100%”. Wystarczy krótka obserwacja: czy czuję ciepło lub zimno? Czy mam ścisk w gardle? Czy czuję ciężar w klatce piersiowej? Czy moje ramiona są podniesione? Czy mój brzuch jest napięty? Czy moje dłonie lub nogi drżą? Ciało często mówi nam bardzo dużo o stanie naszych emocji, dużo wcześniej, zanim ubierzemy to w słowa.
3) Zmień język na odrobinę bardziej empatyczny:
Zamiast mówić: „to było bez sensu” → „czuję bezradność i złość”.
Zamiast mówić: „taka jest natura” → „jest mi smutno, bo tęsknię”.
To drobiazg, ale potrafi uchylić drzwi do tego, co naprawdę jest w środku.
4) Spróbuj prostego schematu: fakt – emocja – potrzeba
- Fakt: „Moja bliska osoba nie żyje. To jest nieodwracalne”
- Emocja: „Boli / przeraża / złości / rozdziera.”
- Potrzeba: „Potrzebuję dziś obecności / rozmowy / ciszy / odpoczynku.”
Dzięki temu myślenie przestaje służyć ucieczce, a zaczyna służyć trosce: „Co jest dziś najmniejszym, życzliwym ruchem wobec siebie, który mi pomoże przetrwać?” Ważna w tym pytaniu jest kwestia dziś – czego potrzebuję na tę chwilę, nie „na zawsze”.
5) Dawkowanie zamiast rygoru
Jeśli intelektualizacja dziś Cię ratuje – nie zabieraj jej sobie na siłę. Działaj zgodnie z myślą – jeśli nie możesz czegoś zabrać (bo inaczej wszystko runie), dodaj coś. Na przykład po godzinie czytania i analizowania zrób przerwę i przez pół godziny rób co, co przybliża Cię do emocji, np. muzyka, spacer bez telefonu, pisanie o swoich uczuciach („tęsknię za…”, „najtrudniejsze jest…”, „dzisiaj potrzebuję…”).
Kiedy warto poszukać dodatkowego wsparcia?
Jeśli masz poczucie, że od dłuższego czasu jesteś „odcięta/odcięty”, a żałoba utknęła tylko w głowie i nie masz dostępu do emocji – rozmowa ze specjalistą (psycholog/psychoterapeuta) może pomóc wracać do kontaktu ze sobą w bezpieczny sposób.
Chcesz sprawdzić, czy spotkanie w grupie byłoby dla Ciebie wspierające? Dołącz do Domu Ukojenia w Warszawie. Aktualne terminy znajdziesz w kalendarzu wydarzeń.
